Τι είναι αυτοί οι μεσογειακοί κυκλώνες;

Τα τελευταία χρόνια ο όρος “μεσογειακοί κυκλώνες” έχει παίξει πολύ στη δημόσια σφαίρα. Όχι άδικα ενδεχομένως, αφού τέτοια φαινόμενα έχουν πλήξει την Ελλάδα σφοδρά στο πρόσφατο παρελθόν. Θα θυμάστε τον Ιανό που σάρωσε τη χώρα το 2020, το Ζορμπά δύο χρόνια νωρίτερα, ή και πιο πρόσφατα την κακοκαιρία Ντάνιελ, που αφού πέρασε από την Ελλάδα, μετεξελίχθηκε στον ίσως πιο φονικό τροπικό κυκλώνα που έχει δει η Μεσόγειος, με χιλιάδες (!!) θύματα στη Λιβύη! Το ξέρατε ωστόσο ότι σαν φαινόμενο δεν είναι κάτι καινούργιο; Σύμφωνα με το Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, από τα μέσα του προηγούμενου αιώνα έως σήμερα η Μεσόγειος φιλοξενεί 1 με 2 τέτοιους κυκλώνες τον χρόνο.

Τι είναι όμως οι Μεσογειακοί Κυκλώνες και πως διαφέρουν από μια οποιαδήποτε καταιγίδα;

Για του λόγου το αληθές η ονομασία στα ελληνικά είναι κάπως παραπλανητική και ίσως δημιουργεί περισσότερη αίσθηση από ό,τι θα έπρεπε. Γιατί στην πραγματικότητα τα περισσότερα καιρικά συστήματα που φέρνουν βροχή και ανέμους στη χώρα μας είναι κυκλώνες! Για να δούμε…

Όπως θα ξέρετε, κοντά στον ισημερινό επικρατούν υψηλές θερμοκρασίες, ενώ στους πόλους χαμηλές. Στα μέρη μας, λοιπόν, στη Μεσόγειο, χωρίς να το καταλαβαίνουμε τις περισσότερες φορές, έχει στηθεί ένας μόνιμος ατμοσφαιρικός χορός· ζεστός αέρας από τη μία, και κρύος από την άλλη, οι οποίοι αρνούνται να σμίξουν εν ηρεμία. Ο ζεστός (και συνήθως υγρός) αέρας με τον κρύο (και ξηρό) έχουν διαφορετική πυκνότητα, και λίγο σαν το νερό με το λάδι, κάθονται χώρια. Η ατμόσφαιρα όμως δεν είναι στατική και (για λόγους που έχουν να κάνουν με την ατμοσφαιρική κυκλοφορία ψηλά στον ουρανό) συχνά-πυκνά δημιουργούνται περιοχές χαμηλής πίεσης. Αυτά είναι τα λεγόμενα βαρομετρικά χαμηλά και μπορείτε να τα φανταστείτε σαν ένα ανεπαίσθητο κενό αέρος στην επιφάνεια της Γης. Στη φύση γενικά δεν αρέσουν τέτοιες διαφορές οπότε, όταν σχηματίζεται ένα τέτοιο “κενό” , αυτή στέλνει αέρα από τις γύρω περιοχές για να το καλύψει. Πώς ονομάζουμε μια μάζα αέρα που κινείται με ταχύτητα από μια περιοχή σε μία άλλη; Άνεμο!

Ο αέρας που έρχεται από τα βόρεια έχει χαμηλότερη θερμοκρασία και τον ονομάζουμε ψυχρό μέτωπο, ενώ αυτός που έρχεται από τα νότια είναι θερμότερος, και τον λέμε θερμό μέτωπο. Χάρη στην περιστροφή της Γης, και ένα φαινόμενο που ονομάζεται “Coriolis”, ψυχρός και θερμός αέρας αρχίζουν να περιστρέφονται γύρω από την περιοχή χαμηλής πίεσης, το κενό που είπαμε. Καθώς συναντιούνται γύρω από αυτή τη δίνη, ο θερμός και υγρός αέρας ανεβαίνει πιο ψηλά (είναι το λάδι στην αναλογία μας που λέγαμε πιο πάνω), ψύχεται και δημιουργεί σύννεφα και βροχή. Αυτός λοιπόν είναι ένας κυκλώνας, έτσι όπως τον συναντάμε στα μεσαία γεωγραφικά πλάτη. Κινητήριος δύναμή του, αυτό που τροφοδοτεί τα καιρικά φαινόμενα–τη βροχή και τον άνεμο–είναι η διαφορά θερμοκρασίας μεταξύ θερμού και ψυχρού μετώπου. Κάποια στιγμή όμως αυτά τα δύο εξομαλύνονται· θερμό και ψυχρό μέτωπο “εξανεμίζονται” (οι μετεωρολόγοι λένε πως το ψυχρό μέτωπο “προλαβαίνει” το θερμό), η βαρομετρική ισορροπία επανέρχεται και η κακοκαιρία περνά.

Δεν είναι ο μόνος τύπος κυκλώνα που αναπτύσσεται στη Γη.

Στον Ατλαντικό και τον Ειρηνικό ωκεανό, γύρω από τους τροπικούς, έχουμε έναν πολύ πιο τρομερό τύπο κυκλώνα, αυτόν που λέμε τροπικό ή τυφώνα. Κινητήριος δύναμή του δεν είναι η “οριζόντια” βαθμίδα θερμοκρασίας (η διαφορά ανάμεσα σε δύο περιοχές διαφορετικού γεωγραφικού πλάτους) αλλά η θερμότητα της θάλασσας και όσο βρίσκεται πάνω από αυτήν, γίνεται όλο και ισχυρότερος. Αυτοί είναι οι τυφώνες που χτυπούν νοτιοανατολικά τα παράλια των ΗΠΑ και η ισχύς τους είναι πολλαπλάσια από τις καταιγίδες που βιώνουμε εμείς.

Οι Μεσογειακοί Κυκλώνες λοιπόν, είναι ένα υβρίδιο! Σχηματίζονται όταν ένας τυπικός κυκλώνας των μεσαίων γεωγραφικών πλατών, όπως τον περιγράψαμε παραπάνω, “περνά αρκετό χρόνο” πάνω από τα νερά της Μεσογείου. Παρόλο που η θάλασσα εδώ δεν είναι και τόσο ζεστή (σε σύγκριση με τις τροπικές περιοχές) και με τους επιστήμονες να μην έχουν ξεκλειδώσει ακριβώς το ατμοσφαιρικό παζλ, καμιά φορά–μιαμιση τον χρόνο όπως είπαμε–κάποιο βαρομετρικό χαμηλό της Μεσογείου αποκτά τροπικά χαρακτηριστικά. Δηλαδή αρχίζει να αντλεί ενέργεια απορροφώντας θερμότητα από τη θάλασσα!

Για καλή μας τύχη η Μεσόγειος είναι μικρή σε μέγεθος. Οι μεσογειακοί (τροπικοί) κυκλώνες λοιπόν σπάνια διαρκούν πάνω από δύο-τρια 24ωρα. Το διάστημα αυτό, από την μετατροπή τους έως ότου συναντήσουν κάποια ξηρά (όπου και χάνουν επαφή με την "γεννήτριά τους”–το νερό), δεν είναι αρκετό για να φτάσουν την ένταση των μεγάλων τους αδερφών στους ωκεανούς. Ακόμα κι έτσι, ωστόσο, τα τελευταία 5–6 χρόνια έχουν κοστίσει σημαντικά στις χώρες της Μεσογείου.

Πρέπει να καταλάβουμε το εξής βέβαια: σαν φαινόμενα δεν είναι απαραίτητα “χειρότερα” ή πιο καταστροφικά από τους πιο συνήθεις για την περιοχή κυκλώνες. Είναι όμως πιο εντοπισμένα, με την έντασή τους να συγκεντρώνεται κοντά στο κέντρο τους, γύρω από το λεγόμενο μάτι του κυκλώνα.

Η σπανιότητά τους τώρα (σε σύγκριση με τις τυπικές καταιγίδες) δε βοηθά στη μελέτη τους όπως καταλαβαίνετε. Το μεγάλο ερώτημα είναι –με την Μεσόγειο να είναι από τις πιο γρήγορα θερμαινόμενες θάλασσες του πλανήτη– υπάρχει περίπτωση οι Μεσογειακοί Κυκλώνες να αυξηθούν; Μέχρι ώρας η συχνότητά τους δεν έχει αυξηθεί και, τα ατμοσφαιρικά μοντέλα που έχουμε υποστηρίζουν πως μάλλον θα μειωθούν σε αριθμό καθώς αυξάνεται η θερμοκρασία. Μπορεί να φαίνεται απροσδόκητο εκ πρώτης όψεως, αλλά η κλιματική αλλαγή μάλλον θα κάνει τη Μεσόγειο πιο ξηρή, μειώνοντας τα βαρομετρικά χαμηλά· τους κυκλώνες γενικότερα δηλαδή. Συνάμα όμως οι καταιγίδες μας, αν και πιο σπάνιες, μάλλον θα γίνουν πιο έντονες. Λιγότεροι κυκλώνες (τροπικοί ή μη) αλλά εν δυνάμει πιο καταστροφικοί!

Άντε τώρα σαν πολιτεία να βγάλεις πλάνο με αυτά τα δεδομένα! Δυστυχώς όμως είναι κάτι που θα πρέπει να κάνουμε, όπως μας έδειξε η περασμένη δεκαετία. Πρώτο βήμα σχεδόν πάντα, είναι να αντιληφθούμε το πρόβλημα και τις λεπτές υφές του. Κάθε πρώτο Σάββατο του μήνα, σας καλούμε στο Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή, για ανακαλύψουμε τα παραπάνω και άλλα πολλά! Τα λέμε εκεί, με δωρεάν είσοδο από την Εθνική Ασφαλιστική!